Berlijn 2013 in de voetsporen van Cees Nooteboom


berlijn1989Berlijn en bij uitbreiding Duitsland zijn belangrijke locaties in het literaire oeuvre van de Nederlandse schrijver Cees Nooteboom, die 80 jaar werd op 31 juli 2013.
Ook in Berlijn 2013 opmerkelijke herdenkingstentoonstellingen en -activiteiten. 50 jaar geleden in 1963 sprak de Amerikaanse president J.F. Kennedy in het voormalige West-Berlijn (met de Muur die Oost-Berlijn als deel van de DDR scheidde van West-Berlijn) volgende legendarische woorden: “Ich bin ein Berliner”. 80 jaar geleden in 1933 kwam in Duitsland Hitler aan de macht: onder het thema Zerstörte Vielfalt (vernietigde diversiteit) zijn er heel het jaar door tentoonstellingen en activiteiten.
Cees Nooteboom woonde van mei 1989 tot juni 1990 in Berlijn (in de Goethestraβe, omgeving Charlottenburg, Savignyplatz, Kurfürstendamm) en was, net als Geert van Istendael (voormalig journalist bij de BRT; nu schrijver) een bevoorrechte getuige van de val van de Muur op 9 november 1989 en de hereniging daarna van Oost- en West-Duitsland. Zijn Berlijnse notities (1990; in het Duits vertaald als Berliner Notizen) bevatten schitterende literaire reisreportages en -essays met foto’s van zijn vrouw Simone Sassen. Zij werden uitgebreid na 1990 met Nootebooms teksten over Berlijn en Duitsland tot een nieuwe publicatie Berlijn 1989-2009 (2009; in het Duits vertaald als Berlin 1989-2009).
In een van die teksten, een rede ter gelegenheid van de uitreiking aan Nooteboom in 2008 van een eredoctoraat aan de Freie Universität Berlin, licht hij zijn schrijverschap toe: “… ik denk dat mijn leven als schrijver door het idee van herinnering bepaald is …”. Hij noemt die herinnering “nog liever geschiedenis”. En op die manier heeft zijn Berlijns verhaal ook een bedding gevonden in de meesterlijke roman Allerzielen (1998).
allerzielenTalrijke fragmenten uit zijn Berlijnse reisreportages zijn verder bewerkt tot en gespiegeld in passages van Allerzielen: de Goethestraβe en omgeving, de vroegere bouwput op de Potsdamer Platz, de Falkplatz als “de treurigste van alle buurten” in de Prenzlauer Berg … enz.
Allerzielen bevat zowel een persoonlijk verhaal van rouw en liefde van de hoofdpersoon Arthur Daane (dood van vrouw en zoon, verliefdheid op de studente Elik Oranje) als een verhaal van herdenken, herinneren en afscheid van onder meer de doden in Berlijn en van Berlijn als symbool van de wereldgeschiedenis.
Er is ook een weg vanuit Berlijn 1989-2009 en Allerzielen naar Nootebooms waardevolle maar te weinig besproken poëzie via de herinnering van de vernietiging van de Joden (herdacht onder meer in de uitgespaarde leegtes of “de aanwezige afwezigheid” in het Jüdisches Museum van architect Daniel Libeskind in Berlijn).
Reeds in het toegankelijke gedicht Niets uit de bundel Aanwezig, afwezig (1970; opgenomen in de bloemlezingen Vuurtijd, ijstijd : gedichten 1955-1983 uit 1984 en Bitterzoet uit 2000) speelt Nooteboom glansrijk met leven en dood. Dus ook zijn poëzie lezen zonder angst voor de leegte of het niets.

Joël Neyt, Literair Gent

Berlijn 2013 in de voetsporen van Cees Nooteboom

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s