GELEZEN: De keizer van Ryszard Kapuscinski


Bibliothecarissen  breken zich af en toe het hoofd over de plaats waar ze een boek best in hun bib opstellen.  Zeker boeken op het snijvlak van de  journalistiek, de  geschiedenis en de  literatuur lenen zich daar wel eens toe. De Keizer, een klassieker van de Poolse journalist Ryszard Kapuscinski is of was in elk geval een uitstekend voorbeeld van een dergelijk boek.

Maar wat maakt de plaats van dit boek in de bib voor jullie, de lezers, eigenlijk uit ? Journalistiek, geschiedenis, literatuur of alle drie tegelijkertijd, “De Keizer” sleept je mee in de wereld van de hofhouding van de laatste Ethiopische Keizer Haile Selassie I, die ook wel bekend was als “Ras Tafari” en door de naar hem genoemde Rastafari-beweging bijna als een god werd vereerd.

Een archaïsche wereld die in het begin van de jaren 70 van de vorige eeuw zichzelf al lang had overleefd. Nadat de keizer in 1974 was afgezet en een jaar later ook vermoord was geworden door – hoogstwaarschijnlijk –  de marxistische coupplegers en de nieuwe Ethiopische dictator Mengistu in het bijzonder, zocht Kapuscinski  in het geheim, vaak midden in de nacht, mensen op die aan het hof voor de Keizer gewerkt hadden of hem persoonlijk hadden gekend. Mensen die nog niet opgesloten of vermoord waren door het nieuwe, nog bloediger, zelfs genocidair regime, dat na een  langdurige burgeroorlog  in 1991 op zijn beurt zou weggeveegd worden.

De licht-ironische en beschouwende toon waarop Kapuscinski in het boek  de mensen die hij interviewde het woord geeft en hun soms melancholische getuigenissen die hij in zijn historisch relaas verwerkt passen goed bij de fin-de-régimesfeer van een vermolmde en wereldvreemde autocratie. Een regime dat, na een eerst ontkende en genegeerde hongersnood (1973), hevige studentenprotesten en een coup-die-niet-zo-genoemd-mocht-worden, stapje voor stapje desintegreerde en uiteindelijk geheel verdampte. Kapuscinski probeert meesterlijk de gemoedstoestand van de tijdens het laatste jaar van zijn regime  reeds lichte sporen van dementie vertonende keizer te vatten. De keizer verloor langzamerhand de greep op de werkelijkheid en op zijn omgeving en werd door de marxistische coupplegers, die bevreesd waren voor zijn mythische reputatie en het ontzag dat de Ethiopische bevolking nog voor hem had, sluipenderwijs in zijn paleis geïsoleerd. Tot hij nog met één bediende overbleef.  Uiteindelijk werd hij tot zijn eigen afgrijzen in een onooglijk Volkswagentje weggevoerd en gevangengezet. Dat kleine autootje vond hij pas de ultieme vernedering. Het was het enige spoor van protest dat de Keizer tegen de legerofficieren in die maanden had geuit….

Kapuscinski’s scherpe observaties en veelzeggende anekdotes schetsen een ontluisterend portret van  Ras Tafari en zijn entourage. De meest spraakmakende en treffende anekdote was ongetwijfeld de getuigenis van de bediende die bij plechtigheden louter  de functie had om met een satijnen doekje de urine van de schoenen van de hoge gasten van de Keizer af te vegen. Haile Sellasies hondje Lulu had namelijk de gewoonte deze onder te plassen – maar  het protocol verbood de gasten daar iets over te zeggen…

Geen academische geschiedenis, maar des te boeiender en meeslepender geschreven.

Kapuscinski kreeg in zijn buitenlandse verslaggeving vrij spel van het Poolse communistische regime, maar leverde na de repressie tegen de vakbond Solidarnosc zijn partijkaart in. Meerdere boeken van deze journalist én literaire coryfee zijn in het Nederlands vertaald.  Hij werd als een kandidaat-winnaar van de Nobelprijs Literatuur beschouwd, maar stierf in 2007.

Wouter De Raes, collectie geschiedenis.

GELEZEN: De keizer van Ryszard Kapuscinski

3 gedachtes over “GELEZEN: De keizer van Ryszard Kapuscinski

  1. WDR zegt:

    Een relatief recente roman over het tijdperk tijdens en na de val van de keizer is De Leeuw en de keizer van Maaza Mengiste. Deze debuutroman beschrijft het wel en wee van de familie van een in Addis Abeba wonende dokter tijdens en na de staatsgreep van de marxistische DERG. De familieleden raken elk op hun manier betrokken in de maalstroom van de politieke gebeurtenissen en de gewelddaden van het nieuwe regime op de medestanders van de keizer en later op de hele bevolking tout court. Emotioneel relaas over de schokken die een revolutie in de maatschappij en de relaties binnen in een gezin kan teweeg brengen. Gruwelijke details van de onbekende, vergeten genocide die dictator Mengistu aanrichtte worden de lezer niet bespaard. De auteur, die als vierjarige zelf met haar familie een paar jaar na de staatsgreep naar de Verenigde Staten is uitgeweken en daar een cursus “creative writing” volgde heeft zich goed gedocumenteerd. Politici uit die periode worden bij naam genoemd en enkele hoofdstukjes in het boek worden ook vanuit het perspectief van de Keizer verteld. Maar blijkbaar verkoos ze toch het pseudoniem “Majoor Guddu” te gebruiken voor het personage dat de in 1991 verdreven dictator Mengistu moet voorstellen. Misschien omdat deze momenteel nog onder bescherming van Robert Mugabe in Zimbabwe leeft ? Dit debuut kreeg vele lovende recensies en werd her en der vergeleken met De Vliegeraar van Khaled Hoesseini. Zelf vond ik het geen literaire hoogvlieger, maar wel een goedbedoelde aanklacht.

    Like

  2. bibliotheekgent zegt:

    De literaire verdiensten van Kapuskinski staan buiten kijf maar er bestaat overigens wel een controverse over het waarheidsgehalte van Kapuscinski’s literaire journalistiek. Meer daarover kan je in deze scriptie vinden: http://www.scriptiebank.be/scriptie/conflicjournalist-romancier-de-literaire-journalistiek-van-ryszard-kapuscinski

    In 2013 zou er een Nederlandse vertaling van de biografie van Kapuscinski van zijn leerling Domoslawski verschijnen : http://www.boekenbank.be/boekenbank-web/boekenbank/public/title/detail?isbn=9789044517361

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s