Bibliothecarissen breken zich af en toe het hoofd over de plaats waar ze een boek best in hun bib opstellen. Zeker boeken op het snijvlak van de journalistiek, de geschiedenis en de literatuur lenen zich daar wel eens toe. De Keizer, een klassieker van de Poolse journalist Ryszard Kapuscinski is of was in elk geval een uitstekend voorbeeld van een dergelijk boek.
Maar wat maakt de plaats van dit boek in de bib voor jullie, de lezers, eigenlijk uit ? Journalistiek, geschiedenis, literatuur of alle drie tegelijkertijd, “De Keizer” sleept je mee in de wereld van de hofhouding van de laatste Ethiopische Keizer Haile Selassie I, die ook wel bekend was als “Ras Tafari” en door de naar hem genoemde Rastafari-beweging bijna als een god werd vereerd.
Een archaïsche wereld die in het begin van de jaren 70 van de vorige eeuw zichzelf al lang had overleefd. Nadat de keizer in 1974 was afgezet en een jaar later ook vermoord was geworden door – hoogstwaarschijnlijk – de marxistische coupplegers en de nieuwe Ethiopische dictator Mengistu in het bijzonder, zocht Kapuscinski in het geheim, vaak midden in de nacht, mensen op die aan het hof voor de Keizer gewerkt hadden of hem persoonlijk hadden gekend. Mensen die nog niet opgesloten of vermoord waren door het nieuwe, nog bloediger, zelfs genocidair regime, dat na een langdurige burgeroorlog in 1991 op zijn beurt zou weggeveegd worden.
De licht-ironische en beschouwende toon waarop Kapuscinski in het boek de mensen die hij interviewde het woord geeft en hun soms melancholische getuigenissen die hij in zijn historisch relaas verwerkt passen goed bij de fin-de-régimesfeer van een vermolmde en wereldvreemde autocratie. Een regime dat, na een eerst ontkende en genegeerde hongersnood (1973), hevige studentenprotesten en een coup-die-niet-zo-genoemd-mocht-worden, stapje voor stapje desintegreerde en uiteindelijk geheel verdampte. Kapuscinski probeert meesterlijk de gemoedstoestand van de tijdens het laatste jaar van zijn regime reeds lichte sporen van dementie vertonende keizer te vatten. De keizer verloor langzamerhand de greep op de werkelijkheid en op zijn omgeving en werd door de marxistische coupplegers, die bevreesd waren voor zijn mythische reputatie en het ontzag dat de Ethiopische bevolking nog voor hem had, sluipenderwijs in zijn paleis geïsoleerd. Tot hij nog met één bediende overbleef. Uiteindelijk werd hij tot zijn eigen afgrijzen in een onooglijk Volkswagentje weggevoerd en gevangengezet. Dat kleine autootje vond hij pas de ultieme vernedering. Het was het enige spoor van protest dat de Keizer tegen de legerofficieren in die maanden had geuit….
Kapuscinski’s scherpe observaties en veelzeggende anekdotes schetsen een ontluisterend portret van Ras Tafari en zijn entourage. De meest spraakmakende en treffende anekdote was ongetwijfeld de getuigenis van de bediende die bij plechtigheden louter de functie had om met een satijnen doekje de urine van de schoenen van de hoge gasten van de Keizer af te vegen. Haile Sellasies hondje Lulu had namelijk de gewoonte deze onder te plassen – maar het protocol verbood de gasten daar iets over te zeggen…
Geen academische geschiedenis, maar des te boeiender en meeslepender geschreven.
Kapuscinski kreeg in zijn buitenlandse verslaggeving vrij spel van het Poolse communistische regime, maar leverde na de repressie tegen de vakbond Solidarnosc zijn partijkaart in. Meerdere boeken van deze journalist én literaire coryfee zijn in het Nederlands vertaald. Hij werd als een kandidaat-winnaar van de Nobelprijs Literatuur beschouwd, maar stierf in 2007.
Wouter De Raes, collectie geschiedenis.
Een tijdje geleden schreef ik een blogbericht over de dagboeken van Samuel Pepys die leefde in het Londen van de 17de eeuw. Het blogbericht is op onze
